Zure ibilbideari begiratuta —obrak, sariak, zuzendaritza-lanak, jaialdiak…— etenik gabeko bidea izan dela dirudi. Zein unetan zaude orain?
Oso bide zoroa izan da bai. Orain, neurri batean, gertatu den guztia ulertzen eta barneratzen saiatzen ari naiz. Azken urteak oso politak izan dira, baina abiadura horretan askotan ez duzu astirik gertatzen ari denaz benetan gozatzeko. Orain saiatzen ari naiz momentu gehiago disfrutatzen, presenteago egoten eta bizitzen. Azken finean, benetako pribilegioa da maite dudan honetan lan egin ahal izatea.
Yermak, zuen azken lanetako batek, antzokitik pantaila handira egingo du salto. Nola sortu zen aukera hori?
Oso modu naturalean gertatu zen. Yerma 2021ean estreinatu genuen Sala BBKn, eta oso harrera ona izan zuen: publikoaren aldetik, kritikaren aldetik, sarien aldetik… Anek eta biok ikusi genuen istorio hori pantaila handian kontatua izatea merezi zuela, eta Lara Izagirrerekin elkartu ginen, proposamena aurkeztu genion, eta berehala esan zigun baietz. Hortik aurrera, lau urteko lana izan da gidoiarekin. Poliki joan gara, bai, beste proiektu asko ere bagenituelako martxan, eta horiek ere arreta eskatzen zutelako. Baina oso pozik gaude.
Orain, filmaketa amaitzen ari dira Bilbon, eta gero Greziara joango dira azken sekuentziak grabatzera. Niretzat mundu berri bat irekitzea izan da: zinemarena. Nik Ikus-entzunezko Komunikazioa ikasi nuen, baina zinema nahiko bazterrean neukan. Orain, bat-batean, pelikula bat egitea niretzat oso esperientzia harrigarria eta polita izaten ari da. Konplexua izan da, baina oso aberasgarria.
"Antzerkia plazaren antzeko espazio bat da niretzat, foro bat. Ikuskizuna amaitzen denean sortzen den elkarrizketa interesatzen zait. Antzerkia, niretzat, ez da soilik emozioa edo entretenimendua; pentsamendu kritikoa aktibatzeko tresna bat ere bada"
Nolakoa izan da aldaketa hori?
Niri bakarrik idaztea gustatzen zait, batez ere testuez, gidoiez edo dramaturgiaz ari garenean. Horregatik, lehen aldia izan da film bateko gidoia idazteaz gain, beste norbaitekin ere egiten nuela lan, Lararekin, lau eskutara egiten nuena. Larak ikuspegi zinematografiko askoz zabalagoa dauka nik baino; ez alferrik bere hirugarren filma da zuzendari moduan. Beraz, asko ikasi dut. Ez dakit epe laburrean izango den, zinemak denbora asko eskatzen duelako, baina, zalantzarik gabe, berriro errepikatuko nukeena. Ni ohituta nago urtean bi edo hiru gauza ekoiztera edo estreinatzera, eta lau urte gidoi bat idazten egotea oso luzea egiten zait. Baina ulertzen dut zinemak beste denbora batzuk dituela, beste ekoizpen modu batzuk, eta oso esperientzia ederra izan da.
Yerma aipatu duzu, baina azken urteotan arrakasta nabarmena izan dute obra asko ekoiztu dituzue: Nevenka, Filtro, Altsasu... Bada bereziki maite duzun lanik?
Bai, Altsasu esango nuke. Nik uste dut nire ikuskizun ikonikoa dela. La Dramatica Errante konpainia bezala sinatzen genuen lehen ikuskizun ofiziala izan zen. Anek eta biok ekoiztera salto egin genuen, oso ondo jakin gabe zer gertatuko zen. Pentsatzen genuen 15 emanaldi egingo genituela, baina 90etik gora atera ziren azkenean. Lehen aldiz nazioartean ere aritu ginen ikuskizun horrekin gainera.
Lan polemikoa izan zen, baina asko identifikatzen gara horrekin, eta oso zoriontsu sentitzen gara, konpainiaren filosofia eta egiten dugun antzerki politiko mota oso ondo ordezkatzen dituelako. Horregatik, lan bati kariño berezia diodala esan behar badut, zalantzarik gabe Altsasu izango litzateke.
Zure lanetan oso presente daude memoria, indarkeria, zaurgarritasuna, gatazka politikoak edo botere harremanak. Zerk erakartzen zaitu gai horietara?
Alde batetik, nire kazetari ibilbidetik datorren zerbait dago. Dokumentalaren alde hori asko interesatzen zait: antzerki-dokumentala, dokumentazio-lana, ikerketa-prozesu luzeak, testigantzak, transkripzio judizialak… Hori guztia asko gustatzen zait. Bestetik, Anek eta biok antzerkia eraldaketa sozialerako tresna moduan ulertzen dugu, baina batez ere eztabaida eta hausnarketa sortzeko tresna moduan. Gaiak politikoak edo polemikoak dira galderak bota nahi dizkiogulako publikoari. Ez dugu nahi antzerkia ziurtasunak baieztatzeko leku bat izatea; kontrakoa, ziurtasun horiek desmuntatzeko lekua izatea interesatzen zaigu.
Gustatzen zait ikuslea bere ideietatik kanpo kokatzea. Eszenatokian entzutea, agian, bere ideologia politikotik urrun dauden gauzak; edo hasieran onartuko ez lituzkeen diskurtsoekin topo egitea. Horrek seduzitzen nau: ea enpatia pizten den, ea ez den pizten, ea ikusleak bere pentsamendua berriro aztertzen duen...
Zuretzat antzerkia entretenimendua baino askoz gehiago da, beraz?
Antzerkia plazaren antzeko espazio bat da niretzat, foro bat. Ikuskizuna amaitzen denean sortzen den elkarrizketa interesatzen zait. Esaterako, Altsasu ikusi eta gero norbaitek esan dezake: "Guardia zibilaren diskurtsoarekin ez dut bat egiten", edo "amak esaten duenarekin bai konektatu dut", edo "hemen zalantzak sortu zaizkit". Hori da interesgarria: gure pentsamendua kolokan jartzea. Antzerkia, niretzat, ez da soilik emozioa edo entretenimendua; pentsamendu kritikoa aktibatzeko tresna bat ere bada.
Filtro lanarekin ere ildo horretan ibili zarete, ezta?
Bai. Orain justu Filtro lanaren bira amaitzen ari gara. Konpainiaren lehen koprodukzio internazionala izan da, eta Montevideoko Filtro ospitaleko gertakariei buruzkoa da. Hiru ETAkideren estradizioarekin lotuta dago, eta Uruguaiko herria kalera atera zenean, manifestazio hartan bi pertsona hil ziren poliziak herritarren aurka kargatu zuelako. Aneri eta bioi badira min ematen diguten, haserretzen gaituzten edo zauritzen gaituzten gauzak. Eta pentsatzen dugu horiei buruz hitz egin behar dela, gizarte moduan aurrera egiteko eta pentsamendu kritikoa aktibatzeko. Gero bakoitzak bere kokapen ideologikoa izango du, baina munduari mina eragiten dioten gaiez hitz egitea beharrezkoa dela uste dugu.
Kazetaria izan zinen urte batzuetan. Zure gaur egungo sorkuntzan badago kazetaritzatik geratu zaizun aztarnarik?
Bai, guztiz. Nik beti esaten dut kazetaritza nire beste bizitza izan zela, nire iragan iluna, eta ez naizela inoiz itzuliko, baina badago hortik datorren zerbait: ikertzeko gogoa, jakitekoa, kontakizun ofizialetik kanpo dagoen testigantza bilatzekoa. Obra bat idazten dudanean, ez zait gustatzen soilik informatzea; askoz gehiago gustatzen zait "desinformatzea". Hau da, material mota guztiak hartzea, oso iturri desberdinetara jotzea. Ezkerreko hedabide batetik eskuinekoenera joatea, ikusteko nola kontatzen duen bakoitzak albiste bera, non dagoen gezurra, non manipulazioa, non dauden puntu beltzak. Interesatzen zaidana ez da kontakizun ofiziala. Interesatzen zaidana da inork jaso ez zuen pertsona horren lekukotza, edo argitara ateratzea komeni ez zelako lurperatu zuten dokumentua. Horrelako elementuek osatzen dute, nire ustez, "egia" deitzen dugun horren bertsio zabalago bat; baina egia hori inork ez dauka erabat bere esku.
Ia hamarkada bat pasatu da zuk eta Ane Pikazak La Dramatica Errante sortu zenutenetik. Nolakoak izan dira urte hauek?
Lehenengo, zigilu moduan sortu genuen. Anek eta biok beste erakunde batzuentzat lan egiten hasi ginenean hainbat gauza egin genituen. Gero, handi egiteko erabakia hartu genuenean, enpresa sortzeko eta "ezkontzeko" erabakia hartu genuen. Hori 2021ean izan zen, testuinguru txarrenean gainera: pandemiaren osteko garaian. Eta hor jaio zen Altsasu. Pixka bat kamikazeak izan ginen: enpresa bat sortu genuen inork askorik espero ez zuen ikuskizun batekin, eta putzu eder batean sartu ginen.
Urteekin konpainia hazten joan da, eta familia txiki bat sortu dugu gure inguruan lan egiten duten pertsonekin. Gure taldeak ahalik eta egonkorrenak izatea saiatzen gara. Gainera, kudeaketa kulturala feminismo transbertsal batetik ulertzen dugu, zaintza erdigunean jarrita. Gure antzerkia egiteko modu propioa bilatzen ari gara, baita kulturaren barruan parte hartzeko modu propioa ere.
Antzerkiaren helburua: "Gauza batzuk mindu egiten gaituzte, kezkatzen gaituzte edo haserretzen gaituzte, eta horiei buruz hitz egin behar dela sentitzen dugu. Gizarte bezala aurrera egiteko, pentsamendu kritikoa aktibatu behar da"
Nola ikusten duzu emakumeen presentzia antzerkian?
Ni sortzaile pribilegiatu moduan aitortzen naiz, gure aurreko belaunaldiak asko borrokatu behar izan zuelako erabaki eta ardura gune batzuetara iristeko. Gazteagoa nintzenean nire erreferente gehienak gizonak ziren, sortzaile zoragarriak, noski, baina zaila egiten zitzaidan emakumeak topatzea maila horretako antzerkigintzan. Orain, egoera asko aldatu da sorkuntzan. Nire inguruan emakume sortzaile eta zuzendari bikainak ditut: Marta Pazos, Andrea Jimenez, Noemi Rodriguez, Lucia Carballal, Maria Velasco… Hala ere, uste dut kudeaketan oraindik egiteko asko dagoela.
Oliteko Antzerki Jaialdiko zuzendaritza artistikoa ere zuen esku egongo da beste lau urtez. Zer esan nahi du horrek zuentzat?
Bai, Ane eta biok berriz izango gara jaialdiaren zuzendaritza artistikoan beste lau urtez. Nik ez dut uste norbera kargu publiko batean betirako geratu beharko litzatekeenik; halako postuek arriskua dute denborarekin okertzeko edo perbertitzeko. Baina Anek eta biok oraindik indarra, gogoa eta, batez ere, proiektua genuen jaialdirako. Horregatik aurkeztu ginen berriro. Guretzat oso polita da Oliten jarraitzea, jaialdi baten zuzendaritzak ere baduelako alde sortzaile bat: sorkuntza hutsa alde batetik dago, eta kudeaketa bestetik; bioi asko gustatzen zaizkigu bi aldeak. Historikoki antzerki klasikoaren jaialdia izan da. Guri klasikoa interesatzen zaigu, noski, asko gainera, baina jaialdia hartu genuenerako jada norabide aldaketa bat emana zuen. Guk aldaketa hori sendotu dugu. Orain, dramaturgia berrien eta lengoaia berrien alde egiten duen jaialdia da. Programatzen den guztia egile bizi eta garaikideena da. Gainera, konpromisoa hartu dugu programazioaren % 50 baino gehiago emakumeek zuzendutako edo idatzitako lanek osatzeko.
Zertan ari zarete orain lanean?
Orain, Sala BBKren hurrengo ekoizpena idazten hasi naiz. Ni, gainera, Bilboko Sala BBK-ko aholkulari artistikoa ere naiz. Anek eta biok zuzendu egingo dugu ikuskizuna, eta antzerkia eta kirola uztartuko ditu. Athletic Fundazioarekin ari gara lanean; izan ere, Athletic izango da abiapuntua, baina kirolaz harago hitz egin nahi dugu: integrazioaz, aniztasun kulturalaz, identitateaz eta pertenentziaz. Futbola hartuko dugu galdera batzuk planteatzeko: nor sartzen da San Mamesen? Nork ikusten ditu partidak beste leku batzuetatik? Futbola benetan integraziorako espazio bat izan daiteke? Eta ondo ari gara egiten? Athleticen badago elementu bat oso inklusiboa eta oso esklusiboa aldi berean dena.